Mijn hobbysite

Minicursus Esperanto - les 6

ZESSES

6. BIJWOORDEN

Het bepalen van zelfstandige naamwoorden en voornaamwoorden is voorbehouden aan bijvoeglijke naamwoorden.

Een bijwoord kan echter meerdere woordsoorten bepalen, nl.:

werkwoorden
bijvoeglijke naamwoorden
andere bijwoorden
telwoorden

Opmerking

In zinnen met een loos (= geen betekenis hebbend) onderwerp neemt een bijwoord de rol over van een bijvoeglijk naamwoord.

vb.:

Het is warm Estas varme
bijv. naamw. bijwoord

Het blijft koud Restas malvarme
bijv. naamw. bijwoord

'Het' is een loos onderwerp en wordt in Esperanto niet vertaald!

Omdat in dit soort zinnen geen zelfstandig naamwoord of voornaamwoord meer voorkomt, kan dus ook géén bijvoeglijk naamwoord gebruikt worden en moet er een bijwoord komen.

In Esperanto bestaan twee soorten bijwoorden:

oorspronkelijke of originele bijwoorden
afgeleide bijwoorden

6.1. Oorspronkelijke bijwoorden

Dit zijn bijwoorden van oorsprong uit en hebben dus geen afzonderlijke uitgang op -e nodig.

We kunnen deze bijwoorden indelen in drie groepen:

de "aŭ" bijwoorden:

adieu	adiaŭ	hieraŭ	gisteren
tenminste	almenaŭ	hodiaŭ	vandaag
ook	ankaŭ	kvazaŭ	quasi, alsof
nog	ankoraŭ	morgaŭ	morgen
nauwelijks	apenaŭ	preskaŭ	bijna
weldra	baldaŭ

de eenlettergrepige bijwoorden:

zelfs	eĉ	nun	nu
weg	for	nur	slechts
immers	ja	plej	meest
reeds	jam	pli	meer
ja, wel	jes	plu	meer, verder, langer
juist, zoëven	ĵus	tre	zeer
zelf	mem	tro	te (veel)
niet, nee	ne	tuj	dadelijk

de correlatieve bijwoorden
Deze bijwoorden worden wegens hun opbouw ook weleens tabelbijwoorden genoemd.
- van plaats
  kie, tie, ĉie, ie, nenie
- van tijd
  kiam, tiam, ĉiam, iam, neniam
- van wijze
  kiel, tiel, ĉiel, iel, neniel
- van reden
  kial, tial, ĉial, ial, nenial
- van hoeveelheid
  kiom, tiom, ĉiom, iom, neniom
  (Zie correlatieven aan het einde van deze les.)

6.2. Afgeleide bijwoorden:

Dit zijn bijwoorden die afgeleid worden van andere woordsoorten.

van bijvoeglijke naamwoorden
vb.:

honesta
honeste (eerlijk)

bela
bele (mooi)
van zelfstandige naamwoorden
vb.:

hejmo (huis)
hejme (thuis)

flanko (zijde)
flanke (bezijden)
van werkwoorden
vb.:

skribi (schrijven)
skribe (schriftelijk)

buŝo (mond)
buŝe (mondeling)
van telwoorden
vb.:

unu (een)
unue (ten eerste)

du (twee)
due (ten tweede)
van voorzetsels
vb.:

post (na, achter)
poste (nadien)

antaŭ (voor)
antaŭe (voordien)

van voorzetselbepalingen
Voorzetselbepalingen kunnen vervangen worden door hun afgeleid bijwoord.
vb.:

voorzetselbepaling	afgeleid bijwoord	vertaling
per la piedoj	piede	te voet
en la hejmo	hejme	thuis (te huis)
ĉe la flanko	flanke	terzijde, bezijden, op zij
en la mateno	matene	's morgens
je lundo	lunde	's maandags
sen celo	sencele	doelloos
el la tuta koro	tutkore	van ganser harte

6.3. Oefeningen

Probeer te vertalen:

Het is mooi weer.

Vandaag is het dinsdag.

Het schijnt dat het regent.

Rij langzaam.

De jongens zongen een mooi lied.

De meisjes zongen mooi.

Eerlijke mensen handelen eerlijk.

De rozen zijn mooi rood.

De kassier is absoluut eerlijk.

De hemel is helderblauw.

De jongens zullen dadelijk uit de school komen.

Traduku:

Mi iras nek bicikle, nek trame, sed piede.

Al la kongreso ni vojaĝas aŭ vagonare aŭ aŭtobuse.

Matene mi forveturis, vespere mi alvenis.

Mi parolis kun li telefone.

La gvidanto fingre montris al ni la celon de nia vojaĝo.

Responde al via letero, mi skribas al vi ...

Mi tutkore gratulis lin.

Erare mi sendis la leteron al alia persono.

Marde mi komencis tiun laboron kaj jam ĵaŭde ĝi estis preta.

CORRELATIEVEN

Correlatieven, ook wel betrekkelijke of relatieve voornaamwoorden genoemd, dienen om een bepalende zin met een in een voorafgaande zin staand woord te verbinden.

Alle Esperanto-correlatieven zijn ondergebracht in een tabel van drie kolommen en tien rijen.

Kolom 1 (type) is een voorvoegsel dat bepaalt of het gaat om een vragend, aanwijzend, onbepaald, ontkennend of allesomvattend correlatief.
Kolom 2 (stam) is voor ALLE correlatieven gelijk (-i-).
Kolom 3 (soort) is een achtervoegsel dat de woordsoort bepaalt.

Gelijk welk correlatief wordt gevormd door simpelweg een van de 5 voorvoegsels te kiezen en daar de stam (i) en een van de 10 achtervoegsels aan te plakken. (Zie tabellen hier beneden.)

Door deze opbouw volstaat het om

10 uitgangen + 5 voorvoegsels = 15 woordjes

te leren om zodoende 50 correlatieven te kunnen vormen.

type		stam	soort
			-a	hoedanigheid
			-al	bijwoord van reden
			-am	bijwoord van tijd
vragend	k-		-e	bijwoord van plaats
aanwijzend	t-		-el	bijwoord van wijze
onbepaald	-	-i-	-en	bijwoord van richting
ontkennend	nen-		-es	bezit
allesomvattend	ĉ-		-o	zelfstandigheid
			-om	bijwoord van hoeveelheid
			-u	persoon indien zelfstandig
			-u	persoon of zaak indien bijvoeglijk

Alle mogelijke correlatieven van Esperanto in onderstaande tabel:

corr.	vertaling	betekenis
kia	hoe een?	vraagt naar 'n hoedanigheid
kial	waarom?	vraagt naar 'n reden
kiam	wanneer?	vraagt naar 'n tijd
kie	waar?	vraagt naar 'n plaats
kiel	hoe, op welke manier?	vraagt naar 'n wijze
kien	waarheen?	vraagt naar 'n richting
kies	wiens?	vraagt naar 'n bezit
kio	wat?	vraagt naar 'n zelfstandigheid
kiom	hoeveel?	vraagt naar 'n hoeveelheid
kiu	wie?	vraagt naar 'n persoon
kiu	welke?	vraagt naar 'n zaak

tia	zulk, zo een	duidt 'n hoedanigheid aan
tial	daarom	duidt 'n reden aan
tiam	dan	duidt 'n tijd aan
tie	daar	duidt 'n plaats aan
tiel	zo, op zo'n manier	duidt 'n wijze aan
tien	daarheen	duidt 'n richting aan
ties	diens	duidt 'n bezit aan
tio	dat	duidt 'n zelfstandigheid aan
tiom	zoveel	duidt 'n hoeveelheid aan
tiu	die	duidt 'n persoon aan
tiu	die	duidt 'n zaak aan

ia	een of ander	duidt 'n onbepaalde hoedanigheid aan
ial	om een of andere reden	duidt 'n onbepaalde reden aan
iam	eens	duidt 'n onbepaalde tijd aan
ie	ergens	duidt 'n onbepaalde plaats aan
iel	op een of andere manier	duidt 'n onbepaalde wijze aan
ien	ergens heen	duidt 'n onbepaalde richting aan
ies	iemands	duidt 'n onbepaald bezit aan
io	iets	duidt 'n onbepaalde zelfstandigheid aan
iom	iets, onbep. hoeveelheid	duidt 'n onbepaalde hoeveelheid aan
iu	iemand	duidt 'n onbepaalde persoon aan
iu	enige, een of andere	duidt 'n onbepaalde zaak aan

ĉia	gelijk welke	duidt op alle hoedanigheden
ĉial	om eender welke reden	duidt op alle redenen
ĉiam	altijd	duidt op alle tijden
ĉie	overal	duidt op alle plaatsen
ĉiel	op alle mogelijke manieren	duidt op alle wijzen
ĉien	overal heen	duidt op alle richtingen
ĉies	ieders	duidt op alle bezittingen
ĉio	alles	duidt op alle zelfstandigheden
ĉiom	alles (zoveel er is)	duidt op alle hoeveelheden
ĉiu	iedereen	duidt op alle personen
ĉiu	ieder	duidt op alle zaken

nenia	geen enkele	duidt geen hoedanigheid aan
nenial	om geen enkele reden	duidt geen reden aan
neniam	nooit	duidt geen tijd aan
nenie	nergens	duidt geen plaats aan
neniel	op geen enkele manier	duidt geen wijze aan
nenien	nergens heen	duidt geen richting aan
nenies	niemands	duidt geen bezit aan
nenio	niets	duidt geen zelfstandigheid aan
neniom	niets (hoeveelheid)	duidt geen hoeveelheid aan
neniu	niemand	duidt geen persoon aan
neniu	geen enkel	duidt geen zaak aan

Merk op dat verschillende Esperantocorrelatieven moeilijk te vertalen zijn in 't Nederlands, meestal hebben we daar uitgebreidere omschrijvingen voor nodig.

VERTALINGEN VAN VOORGAANDE LES:

Traduku:

Estas bela vetero.

Hodiaŭ estas mardo.

Ŝajnas ke pluvas.

Veturu malrapide.

La knaboj kantis belan kanton.

La knabinoj kantis bele.

Honestaj homoj agas honeste.

La rozoj estas bele ruĝaj.

La kasisto estas absolute honesta.

La ĉielo estas hele blua.

La knaboj tuj venos el la lernejo.

Vertaal:

Ik ga noch per fiets, noch per tram, maar te voet.

Naar het congres zullen we per trein of per bus reizen.

's Morgens reed ik weg, 's avonds kwam ik aan.

Ik sprak met hem per telefoon.

De gids wees ons met de vinger het doel van onze reis.

In antwoord op uw brief schrijf ik u ...

Ik wenste hem van ganser harte proficiat.

Per vergissing zond ik de brief aan 'n ander persoon.

Op dinsdag begon ik aan dat werk en op donderdag was het reeds klaar.